TüketimDünyasının Oluşum Süreci
Tüketim dünyasını oluşturan nedir? Bu sorunun ilk akla gelen cevabı muhtemelen büyük sermayeler, yani parasal kaynaklar olacaktır. Ancak tüketim kültürü sadece büyük güç odaklarının devası maddi kaynaklarıyla oluşturulmadı. O, kendisini insanlara sunarken, modern bireyin zihninde tutunurken, elindeki kaynağı doğru kullanmasını sağlayacak bir strateji geliştirdi. Çünkü strateji –özellikle bugün için- rekabetçi çizgiyi belirlediği gibi, üretim planlamasıyla da doğru iletişim yolları ile arasında köprüler kurmaktadır. Örnek vermek gerekirse fabrikada üretilen ayakkabı tek başına çok ciddi bir talep yaratamaz. Ancak aynı ayakkabı ünlü bir basketbolcu ile lansmanını gerçekleştirirse yani iletişimi kullanarak hedef kitlenin zihninde bir imajla bütünleşirse ilgi çekebilir. İşte üreticinin ürününü pazara indirmek için kullandığı, bütün pazarlama yöntemlerini oluşturduğu strateji ile belirler.
 
Dolayısıyla bugünün dünyasında üretilen her ürününün aslında en başından kurgulanmış, bir imgeyle irtibatlandırılmış “üretim + pazarlama serüveni� vardır. İşte bu çerçevede kapitalizmin cazibesine kapılmamanın en öncelikli adımlarından biri pazardaki x marka ayakkabı ile Nike arasındaki cazibe farkını büyük ölçüde ve çoğunlukla bu strateji ile üretildiğini bilmek gelir.

(Yazının önceki bölümleri: 
- 1. Bölüm
- 2. Bölüm
- 3. Bölüm )
 
Tercihin Tiranlığında Sinsice Sırıtan Reklam
Yazının ilk cümlelerinde tercihin önemine dikkati çekmeye çalışmıştık. Gerçekten de günümüz dünyasında, üretim çoğaldıkça yani seçenekler arttıkça tercihler daha çok önem kazanır olmuştur. Pazarlamacılar bu durumu “tercihin tiranlığı� olarak nitelemektedir. Çünkü nihayetinde satın alan kişi bu sistemin içerisinde olsa bile tercih özgürlüğüne sahiptir.

 
Peki birey, tüm bu özgürlüklerle birlikte yinede büyük markaların, dev sermayelerin “talep edicisi� haline nasıl getirilir? Muadili %30 daha düşük fiyata satılıyorken, hedef kitle nasıl marka için %30 daha fazla vermeyi kabul edebilir? İşte bu soruların yaşadığımız yüzyıldaki karşılığı reklam sektörüdür. Kapitalizmin doğurduğu (ya da geliştirdiği) reklamcılık tıpkı sermaye sahipleri gibi ilkelerden ve değerlerden uzaktır. Ancak reklamcılık sektörü de son 30 yılda teknoloji ile birlikte hızlı bir kabuk değiştirme evresine girmiştir. Reklamcılık bu yüzyılın başlarında (Türkiye’nin ilk reklamcılarından İhap Hulusi gibi) ürün ve ürünün niteliklerine odaklı bir algıyla yükselirken (çünkü seçenek azdı ve ürünün kendisi bir cazibeydi), çeşitlilik arttıkça artık özelliklerden ziyade “duyumsattıkları� üzerine bir pazarlama algısı belirginleşmeye başlamıştır. “Kullanıcı deneyimi� olarak adlandırılan bu durum sanal bir pazarlama argümanı haline getirilmiştir. Artık reklamcılar “x cep telefonu şu yeni özelliği size sunuyor� demek yerine (çoğunlukla) “x telefonla fark yaratın!� gibi sloganlarla tüketimi tetikleyecek arzulara hitap etmeye ve ürünü popüler kültürün bir tarzı olarak sunmaya çalışmaktadırlar. Kuşkusuz bu durum klasik reklamcılık algılayışına göre satın almayı daha çok tetiklemektedir. Eskiden birey için üründeki özellikler tercihteki en belirgin faktörken, bugün o ürünün kendisine katacağı imajı da düşünmeye başlamıştır. Oysa  yaratılan bu imaj tümüyle sanal, realitede ürünle neredeyse hiç ilişkisi bulunmayan sinsi bir pazarlama tekniğinden başka bir şey değildir.
 
Mantığa Değil, Duygulara Seslenmek!
Kapitalist pazarlamanın belki de en önemli ilkesi budur: “Duygulara Seslenmek�. Sadece mantığa dayanan bir pazarlama stratejisi onun gibi binlercesinin bulunduğu bir alanda kaybolup gidecektir. Oysa zihinlerde kendisini bir duyguyla irtibatlı hale getirmiş bir mesaj –örneğin şıklığın simgesi olmak gibi- diğerlerine göre daha uzun hatırlanacak, daha canlı bir alışveriş heyecanı yaratacaktır.
 
Dikkat edilirse kitle iletişim araçlarıyla hergün maruz kaldığımız reklamlar aslında hiçbir duyguyu en temelde karşılayamasalarda sanki “sevginin, aşkın, güvenin, cesaretin, özgüvenin� bir sembolüymüş gibi bizlere kendilerini anlatırlar.
 
Dolayısıyla bugünün bireyi için “bilinçli tüketim�in bir diğer adımı duygulara seslenen reklamlara aldırmayıp, ihtiyaçlarımızı karşılayıp karşılamadığına odaklanmak olmalıdır.
 
Pazarlamada Sosyal Kanıt: “Herkesin Aldığını Sende Al!� ve “Bando Arabası� Taktiği
Robert Caldino sosyal kanıt ilkesini “doğru davranışı oluşturan şeyin ne olduğuna karar vermemizi sağlar� diyerek açıklamaktadır. Sosyal kanıt bu işleviyle sadece modern pazarlama sektörünün değil, aynı zamanda onun beslendiği ve beslediği popüler kültüründe sıkça kullandığı bir argümandır. “Herkes yapıyorsa, ben niye yapmayayım?� ya da “herkes aldığına göre çok da kötü olmasa gerek� gibi yargılarla hayatımıza yansıyan bu pazarlamacılık biçimi çoğu kez bizi yaşadığımız toplumla yanıltmaya çalışır. Heryerde gördüğümüz, aşina olduğumuz markalar, bir de sıkça talep edilir hale geldiyse onlara karşı koymak epey zorlaşır. Ancak “sosyal kanıt�ı sadece aşinalıkla da sınırlandırmamak gerekir. Sosyal kanıt bazı zamanlarda taklit etme duygusuyla ortaya çıkar. Özenilen kişilerin bir ürünü kullanması, sizin de o ürünü kullanmanız için yeterli olabiliyorsa, sosyal kanıt size de bir ürün pazarlamış demektir.
 
Sosyal kanıt ilkesiyle birlikte işleyen bir diğer “sinsi� pazarlama taktiği ise “bando arabası� etkisidir. “Bando arabası taktiği� ismini geçit törenlerindeki gösterişli arabalardan, geçişlerden alır. Kendinden emin olmayan zihinlerin kolayca kapıldığı bu yöntem, aslında çok sıradan gibi görünen sloganları yüksek sesle sürekli bize iletir: “En çok ben satıyorum!�, “En köklü olan benim!�, “Senin damak zevkini en iyi ben bilirim, çünkü ben yerliyim!�, “En hızlı biz büyüyoruz� gibi anlık etki yaratan sloganlarla ürün popülerleştirilir, böylece nitelik, gereklilik gibi pek çok kriterin atlanması sağlanır. “Bando arabası�nı daha iyi anlayabilmek için Cola Turka örneğine göz azatabiliriz. Cola Turka çıktığı dönem için toplumda yükselişte olan milliyetçiliği ve “içten içe de olsa� Amerikan karşıtlığını fark ederek milliyetçiliğe, Amerika üzerinden göndermeler yaparak bir “bando arabası� etkisi uyandırmıştır. “Hey Türk kendine gel!� diye haykırırcasına milli duyguları okşayan ürün kısa sürede sahiplenilmiş, anlık da olsa bir anda popülerliğe kavuşmuştur.
 
Sonuç olarak hem sosyal kanıt hem de onunla irtibatlı diğer pazarlama taktiklerinin asıl amacı, satın alanı ürünün niteliklerinden ambalajına, gerekliliğinden imajına yöneltmektir.
 
Her Gerçeğe Değil, Seçilmiş Gerçeklere Dikkat!
“Büyük güç odakları / medya patronları sürekli yalan söyler!� tezi aslında çok da doğru değildir. Çünkü pazarlamanın en önemli görevi “güven� sağlamaktır. “Güvenilirlik� iletişimin kilit noktasıdır. “Anlaşılabilir�, “yeterli�, “yerinde� bir reklam ancak “güven hissi�ni yaratabiliyorsa ürününü sattırabilir. Para veren, ürünü kullanmak için türlü riskleri göze alan kullanıcı üründe güven hissi verecek bir hava sezmiyorsa en mükemmel kurgu bile büyük ihtimalle çöpe gidecektir.
 
Peki büyük medya patronları (çoğu kez) yalan söylemiyorsa bizi nasıl kandırmayı başarıyorlar? Bu soruya cevap vermeden önce “yalan�a yüklediğimiz anlamı tekrar gözden geçirmemiz gerekmektedir. Yalanın sözlüklerdeki tanımı genellikle “gerçeğe aykırı olmak� , “asılsız ve uydurma� anlamlarıyla karşılık bulmaktadır. Ancak yalan veya kandırılmak sadece gerçeğe aykırı asılsız bilgilerle yapılmaz. Yalan, aynı zamanda saptırılmış gerçeklerle de söylenir. Büyük patronlarda işte aslında yalan kategorisinde değerlendirmediğimiz ama sonuçta bizi kandırmayı başaran üstelik daha samimi de görünen bu saptırma stratejisini kullanırlar. Küçük doğrular dikkatli bir dizilimle bir araya getirildiğinde ortaya çıkan sonuç hiç yalan söylenmemesine rağmen saptırıcı bir niteliğe büründürülür. Modern dünyada medyanın sıklıkla kullandığı bu yöntem ile savaşlara gerekçeler bulunurken ya da bir ürün satışa çıkarılırken rahatça uygulanır.
 
“Seçilmiş gerçekler� in bir diğer önemli avantajıysa onu yalan söylemekle suçlayanları mantıksızlığa sürüklemesidir. Evet, gerçekten de X ürünü konforlu, hızlı ve ergonomiktir. Ancak problem bu gerçeklerin teker teker doğru ya da yanlış olup olmadığı değil, bütün olarak neyi ifade ettiğidir.

Bir başka önemli örnekse özellikle son dönemde ortaya çıkan “çevreci� ürünlerdir. Garanti Bankası ürettiği çevreci kartla gerçekten de tüketicinin harcamalarından bir kısmını küresel ısınma için harcamaktadır. Dolayısıyla bu yönüyle gayet masumane görünen bu tavır, aslında tüketimi teşvikten başka bir anlam taşımamaktadır. İnsanları “çevreyi korumak için tüketmeliyim� yanılgısına sürüklüyen bu ve benzeri ürünler aslında “seçilmiş gerçekler�in saptırıcılığına çok açık bir örnektir.
 
Televizyonlarda sıkça karşılaştığımız “seçilmiş gerçekler�e karşı Müslümanlar çok daha dikkatli olmak durumundadırlar. Artık sadece kimin yanlış / hatalı konuştuğuna değil, hangi doğruyu hangi maksatla dile getirdiğini de göz önüne almak gerekmektedir.
 
En İyi Reklam Müşterinin Yaptığıdır!
Daha önce değindiğimiz sosyal kanıtı oluşturan “müşteri reklamı� aslında ürünlerin ve bununla paralel olarak popüler kültürün en güçlü yaygınlaşma aracıdır. Aldığımız bir telefon veya içtiğimiz kola sadece onu tavsiye etmemizle değil aynı zamanda toplumun içerisinde tüketmemizle de bir reklam malzemesidir.
 
Sosyal kanıtı doğuran “müşteri reklamları� o ürünün sadece yaygınlaşmasını sağlamakla kalmaz, aynı zamanda bir güven hissi de yaratır. Ürünün kullanılabilirliğini, ergonomisini fark eden diğer tüketicilerin de böylelikle ürüne karşı önyargıları ortadan kalkar, talepkar hale gelirler.
 
Müşteri reklamıyla ilgili bir diğer önemli noktaysa, çoğunlukla kullanıcının ürünü işlevle (veya faydayla) eşdeğer olarak görmesidir. Hemen hepimizin duyduğu “sana yağı� bunun için çok önemli bir örnektir. Sana yağı aslında bir marka ve margarin ürün grubundan olmasına karşın, müşteri reklamları sayesinde bir anda margarinle özdeşleşivermiştir. Artık insanlar yemeğe hangi yağı kattıkları sorulduğunda sana yağ cevabı vermekte, böylece ürünün bilinçsiz reklamını yapmaktadırlar. Örnekleri çoğaltabiliriz: “Bana bir selpak (kağıt mendil) alır mısın?� gibi..
 
Üreticinin en önemli hayali olan ürünün sektörle özdeşleşmesine bir diğer güncel örnekse TGRT’nin yerini alan Fox Tv’nin reklam kampanyasıdır. Fox’ta benzer bir strateji çerçevesinde “eğlenceye foxlanın!�, “kadın dünyasına foxlanın� gibi markayı bir fayda veya işlevle bütünleştirmeye çalışmaktadır.
 
Müşteri reklamının ne tür sonuçlara yol açtığı sosyal kanıt çerçevesinde tekrar gözden geçirilebilir. Ancak bizim burada özellikle dikkatleri çekmeye çalıştığımız nokta boykot bilincindeki bir boşluktur. Bu boşluk en özet biçimiyle “boykot bir ürünü almamaktır� yargısında başlar. “Boykot almamaktır� yargısı en temelde doğru olsa da genellikle zihinlerdeki yankısı “ona para vermemek�le eşdeğerdir. Evet, boykot bilincine sahip Müslüman, Coca-Cola’ya para vermemekte, Nokia’yı satın almamaktadır. Ama ikram edildiğinde Cola içmekte, hediye edildiğinde Nokia kullanmakta, “para vermediği� gerekçesiyle bir mahzur da görmemektedir. Oysa ki reklam, yani ürünün yaygınlaşmasına destek olmak parayla ilgili değildir. Onu kullanmak, başkalarının sizi kullanırken görmeleri o ürünün yaygınlaşması için en etkili reklamı yaptığınız anlamına gelmektedir.

 
Boykot Önce Neyi Neden Tüketeceğini Bilmekle Başlar
Buraya kadar modern pazarlama taktiklerinin aslında hiç ihtiyacımız olmadığı halde suni bir gereksinim duygusunu yaşatarak bizleri tüketimin içerisine nasıl çektiğini anlatmaya çalıştık. Sadece birkaç örnekle açıklamaya çalıştığımız tüketim kültürü kuşkusuz çok daha karmaşık, kompleks yöntemler kullanmayı da ihmal etmiyor. Ancak kapitalizmin oluşturduğu ve hepimize dayattığı tüketim kültüründen sıyrılmak için sadece onların yöntemlerini bilmek yeterli olmamakta. Bununla birlikte “doğru tüketim� nasıl yapılır sorusunun cevabı kapsamında hayat tarzımızda kimi somut adımlar atmamız, tüketimi algılayış biçimimizi sorgulamamız gerekmektedir.
 
Boykot Hiç Tüketmeyin Demek Değildir
Boykotla ilgili çok dillendirilmese de anlaşılanlardan biri sanki bu söylemin insanı mutlak olarak tüketimin dışına itmek olduğu olmuştur. Boykotun gerekliliğini ne zaman dillendirsek, yenilgi psikolojisine bürünmüş kişilerden “ne yani hiç tüketmeyecek miyiz?� ya da “bu x’i destekliyor diyorsun ama bütün ürünler bu adamların elinde� gibi feveranlara tanık oluruz. Bu çarpık tepkinin oluşumunda karşı tarafın zihin bulanıklığı ile birlikte bizimde üslup hatalarımızın katkı sağladığı açıktır. Neredeyse tüm ürünleri kapsayan boykot listeleri, hergün değişen boykot taktikleri ve herhangi bir alternatif sunmayan uygulamalar nedeniyle, modern dünyanın erittiği birey çözümsüzlük girdabına sokulmuştur.
 
Halbuki boykot anlatılırken onun bir “hiç tüketmeme� talebi olmadığı en önce belirtilmelidir. İnsan gerek ihtiyaçları çerçevesinde gerekse de ailesi ve arkadaşları için belirli oranlarda tüketmek, yaşamak için harcamak durumundadır. Ancak boykot “tüketimi bilinçli tercihlere� dayandırmayı hedeflemektedir. Bir yaşam tarzını boykot ettiğimize göre, ona destek sağlamayan ürünleri almak; sözgelimi kola yerine meyve suyu içmek bilinçli bir tüketimdir ve boykot için önemli bir adımdır. Boykot daha önce dile getirdiğimiz “ne istediğini bilmeyen ve bu nedenle üreticinin ona danışmadığı� bilinçsiz tüketici konumundan sıyrılıp tüketime bir ahlak ve bilinç yüklemek demektir.

 
Boykot Bir Yaşam Biçimine Yönelmedikçe Tüketime Teslim Olmak Zorundadır
Boykotla ilgili sıkça dile getirilen eleştirilerden biri de onun kısa vadede etkili olmakla birlikte uzun vadede sönükleştiği, zamanla unutulduğu yönündedir. Gerçekten de “toplumsal bir hassasiyet� söz konusu olmadığında büyük bir çoğunluk tarafından boykot ileri bir tarihte tekrar gündeme sokulmak için rafa kaldırılır. Aslında bu davranışın altında boykotu bütüncül bir duruşun parçası haline getir(e)memek vardır. Filistinli kardeşlerimize kurşun sıkmasına yardım ediyor diye Coca Cola almayan bir tüketici eğer gerçek bir direniş kimliğine sahip değilse, kapitalizmin yaşamına sızmasına engel olamayacaktır. Ya da bilinçli olmadığı için önünde çarşaf çarşaf açılan boykot listeleriyle çözümsüzlüğe sürüklenecek, boykota olan inancını kaybedecektir.
 
Bilinçsiz boykotun oluşturduğu bir diğer problem ise –güya- tüketim çılgınlığını engellemeye çalışırken bu çabaların bizzat kendisinin tüketimi desteklemesidir. Çevreci klimalar, çevreye destek verdiğini iddia eden kredi kartları gibi aslında çevre için duyarlı gibi görünen girişimler de aslında tüketimi bir başka açıdan sürdürmeyi hedeflemektedir. Çevre bilinci yaygınlaştıkça popüler kültür, tüketime karşı direnç gösteren bireyleri bu gidişatın bir parçası haline getirebilmek için onların argümanlarını tüketim araçları haline getirmeye, böylece “bilinçlice bir araya getirilmiş gerçekler� üzerinden başka bir kandırmaca daha yapılmaktadır.
 
Peki boykotu bu tür kandırmacalara karşı dirençli hale getirip süreklilik kazandırmak için ne yapılmalıdır? Boykotun bir “tüketmeme� eylemi olmadığı anlatıldıktan sonra atılması gereken ikinci önemli adım onun bir yaşam biçimine yönelik olduğu hatırlatmasıdır. Popüler kültürün tamamına karşı elimizden geldiğince bir tavır geliştiremiyorsak, hayatımızdaki her boşluğu yine bu arsızlık dolduracaktır. İşte bu çerçevede boykotu bir hayat tarzına karşı tavır olarak anlamak ve popüler kültürün türlü sinsiliklerinden korunmak için bilincimizi sürekli yenilemeli, davranışlarımızı sürekli gözden geçirmemiz gerekmektedir. Medyanın en çok cahilleri ardı sıra sürüklediğini göz önünde bulundurursak bilinçlenmenin önemi daha da netleşecektir. Çünkü tüketimine bir anlam, ahlak ve sorumluluk bilinci yükleyen birey, kendisine sunulanı dikkatlice inceleyecek ve kandırmacalara da boyun eğmeyecektir.
 
Sonuç Yerine
Buraya kadar ifade etmeye çalıştıklarımız aslında boykotun tek başına, çeşitli hislenmelerle ortaya çıktığında kendisini çok iyi programlamış tüketim kültürü karşısında nasıl çözülebileceğini ve diğer taraftan popüler kültürü doğru anladığımızda onun nasıl sanallıklar üzerine kurulu olduğunu göstermeyi hedeflemekteydi.

 
Gerçektende tüketim toplumu gerek bugün insanlığın ahlaki değerlerinde, gerekse de küresel çapta her türden ifsadı yaygınlaştırırken insanlara somut hiçbir çözüm ve kalıcı hiçbir mutluluğu vaat edememektedir. Tüketim toplumu “bugünü yaşa!� felsefesine inanır. “An�dan zevk almaya odaklanmış bir yapılanmada ne kendi üretimlerinin / tüketimlerinin yarattığı problemleri ne de o problemlere karşı duracak bir çözüm önerileri geliştirebilecektir.
 
Dolayısıyla aslında güçlü / organize ve disiplinli gibi görünen popüler kültür korkunç bir irade zayıflığı içinde çözülerek sona doğru yaklaşmaktadır. Ancak bu süreçte kendisi çözülürken, ondan medet uman, ona kapılan, kendisinden umut ve refah bekleyenleri de tüketmektedir.
 
İşte boykot, Müslümanları böylesi bir çözülüşten kurtaracak en önemli araçlardan birisidir. Tek başına yeterli olmamakla birlikte bir mücadelenin parçası olarak düşünüldüğünde tüketim alışkanlıklarımızı ıslah etmemizde bize yardımcı olacak, ifsadın bir parçası olmamızı engelleyecektir.

-SON-(Yazının tamamını indirebilmek için: http://www.imgelem.net/dosya/tuketim.doc)(Bu yazı Kur’an Nesli Dergisinin 6. Sayısında Yayınlanmıştır.)

Bu Yazıyı Paylaşın

(Yazının önceki bölümlerini okumayanlara önce o bölümleri incelemelerini öneririm:
1. Bölüm için tıklayın - 2. Bölüm için tıklayın)
Boykot, bir kavram olarak kişi, grup veya bir ülkeyle hizmet & görev veya ürün alışverişini bütünüyle dondurmak anlamlarını karşılamaktadır. Türkiye’de de Filistin mücadelesi çerçevesinde İsrail ürünlerini almama eylemi ile yaygınlaşan boykot, sivil eylemlerin en önemlilerinden biridir.
 
Geçmişten bugüne boykotun farklı örneklerini görmek mümkün. Ancak içinde yaşadığımız dönemde boykotun çok daha büyük bir önem kazandığı da artık ortadadır. Ekonominin egemenlerin her türlü hayati aktivitesine kaynaklık ettiği düşünülecek olursa, onların sunduklarını satın almamak kadar etkili bir tepki olamaz.
 
Boykotun bugün için taşıdığı bir diğer anlam ise, arsız tüketim kültürünün yarattığı çevresel ifsada karşı atılabilecek en somut adımları ifade etmesidir. Gerçekten de içinde yaşadığımız dünya artık bizim tüketim alışkanlıklarımızı kaldıracak durumda değil. Ancak buna rağmen “Müslümanlarda dahil� hemen her kesimden insan “parasını ver ve kirlet� hoyratlığı ile yaşamını sürdürmeye devam etmektedir. Daha önce ihtiyaç olarak algılamadığımız, hayatımız için gereklilik olarak görmediğimiz pek çok ürün artık hayatımızın bir parçası haline gelmiş durumda.
 
Çevresel ifsad ama özellikle de küresel ısınmanın yarattığı tehdit düne kadar uzak ülkelerde, başka kıtalardayken artık iklim değişikliğini daha yoğun ve açık bir biçimde hissediyor oluşumuz durumun vahametini gözler önüne seriyor.. Doğanın gün be gün tükenişine tanıklık ettiğimiz son 10 yıl aynı zamanda bize yukarıda anlatmaya çalıştığımız “tüketim toplumunun� aslında kendisini de nasıl kemirdiğini gösteriyor. Bindiği dalı kesmeye son hızla devam eden tüketen insan, (sözde) yaşam kalitesini yükseltip, yeni araba aldıkça, evine klima taktırdıkça, yani tüketim çılgınlığına kendisini daha çok kaptırdıkça bu felakete ortak olmaya devam etmektedir.
 
Ancak ilginçtir yaşamımızın ve alışkanlıklarımızın bir sonucu olan bu durum biz Müslümanların gündemine pek çok önemli problem var olduğu gerekçesiyle girememektedir. Henüz önemini idrak edemediğimiz, bu nedenle sürekli ötelediğimiz çevresel ifsad problemi aslında tüketim toplumunun bizi nasıl kuşattığını da gözler önüne seriyor. Oysaki çevresel ifsadı gündemimizin bir parçası olarak görmek (tamamen ona odaklanmak değil!) aynı zamanda nasıl yaşadığımızı, hayatımıza kapitalizmin ne kadar sirayet ettiğini de analiz edebilmek adına çok önemli bir fırsat.
 
İşte bu çerçevede düşündüğümüzde sorunun tesbitinden sonra ona karşı bir çözüm geliştirebilmek için attığımız ilk adımda karşımızda boykot seçeneği belirmektedir. Çünkü boykot tüketim çılgınlığına karşı bireysel insiyatifimizi ortaya koymanın en etkin ve en somut biçimidir.
 
Ancak boykotun tüketim toplumunda nasıl bir çıkış yolu olacağına geçmeden önce onu doğru anlama adına bugünün insanının boykotla ilgili tanımlarını ve ona yüklediği anlamları gözden geçirmek gerekmektedir.
 
Boykot, daha önce sözünü ettiğimiz gibi Türkiye’de yeni bir kavram olmasına karşın, giderek güçlenmekte ve artık pek çok toplumsal hareketlenmede ortak çaba olarak öne çıkmaktadır. Gerçekten de savaşlardan, milli hassasiyetlere kadar, toplumsal çapta bir direniş söz konusu olduğunda sivil insiyatif kendisini boykotla ifade etmeye başlamıştır. Ancak bu gelişmeye karşın boykota yüklediğimiz anlamların kısmi sorunlar içerdiğini de göz ardı etmemek gerekir. Boykot ya geleneksel yenilgi psikolojisi ile yaşayanlarca “anlamsız ve etkisiz� bir davranış olarak görülmüş ya da (bununla bağlantılı olarak) boykot edilen fikriyatın hemen her ürüne sirayet ettiği bu nedenle sadece bir-iki çeşit ürün almamanın bir anlamı olmayacağı belirtilmiştir. Her iki tavır da boykotun en genel hedefi çerçevesinde hatalıdır. Ancak kısmi haklılıklar içermediğini söylemek de yanlış olacaktır. Girdiği markette Coca-Cola yerine Pepsi satın alıp o gün dünya için iyi bir şey yaptığını düşünen birey, aslında boykotu büyük ölçüde etkisizleştirmekte, üstelik boykotu bir başka rantı besleyecek hale sokmaktadır.

 
Peki Boykotu Nasıl Anlamamız Gerekmektedir?
Bu soruya verilecek en kısa cevap boykotun önce bir reddetme eylemi olduğunu bilmektir. Gerçekten de boykot, bize dayatılan, ideal gibi gösterilen tüketim alışkanlıklarına karşı “almıyorum!� deme hakkını kullanmak demektir. Bu davranışın küresel egemenliklerin hayat damarlarına büyük darbe vurabileceği gerçeği bir kenara, en önce bireyi tüketim kültürünün olabildiğince dışına çıkaracağı önemli bir gerçektir. Reddetmek, tüketim çılgınlığına karşı başka direniş adımlarını kolaylaştıracak, bize fotoğrafın tamamını görme imkanı sunacak, en önemlisi de inançlarımızla yaşantımız arasındaki tenakuzu ortadan kaldırmaya yardım edecek çok önemli bir adımdır.
 
Ancak tek başına, daha doğrusu bilinçsizce bir reddedişin de uzun vadede somut bir getirisi ne yazık ki olmayacaktır. Coca-Cola içmeyi belki bırakacak ama başka colaları içmeyi sürdüreceğimiz için küresel sermayelerin hala müşterisi olmaya devam edeceğiz. Bu nedenle boykot artık bir ürünü, bir markayı almama eyleminin ötesinde bir hayat tarzını reddetme niteliğine dönüşmesi gerekir. Artık coca-cola içmiyorum değil, “cola içmiyorum� diyerek tüketim çılgınlığıyla bağımızı olabildiğince koparmamız gerekmektedir.
 
Boykot ile ilgili unutulmaması gereken bir diğer nokta da bunun tüketim çılgınlığına karşı bütünüyle yeterli bir adım olmadığıdır. Gerçekten de boykot hem bireysel çerçevede hem de toplumsal anlamda çok önemli bir adım olmasına karşın, onu pekiştirecek, bütünleyecek başka adımlarla desteklenmediğinde etkisini yitirmeye başlayacaktır.
 
İşte bu çerçevede boykota bir kimlik kazandırmak, bunun bir hayat tarzına yönelik olduğunu dile getirmek büyük önem taşımaktadır. Çünkü boykotu böylesi bir direnişin parçası olarak yorumladığımızda, onunla birlikte daha başka adımlarda atmak, popüler kültüre karşı bir alternatif ortaya koymak çok daha kolay olacaktır.
 
Ancak boykotu küresel sermayenin açgözlülüğüne karşı, insanı “homo economicus� olmaktan özgürleştiren araçlardan biri haline getirebilmek için arsız kapitalizmi iyi tanımak, deyim yerindeyse “deşifre� etmek gerekmektedir.

Doğru Boykot Bilinci İçin Arsız Kapitalizmi Deşifre Etmek
Kapitalizmin serbest piyasa sistemiyle kendi içinde sürekli yenilenen, güçlenen bir yapıya sahip olduğu söylenilebilir. Gerçekte bu dinamizm kapitalist dünya için yaşamanın tek yoludur. Dinamizm kaybolduğunda, insanlar tercihlerini daha az seçeneğin üzerinden yapmaya başladıklarında kapitalist dünyanın da sonu gelmiş demektir. İşte bu nedenle kapitalist dünya serbest piyasa ekonomisi ile bu dinamizmi olabildiğince diri tutmanın derdindedir.
 
Her gün binlerce yeni ürün rafları doldururken, yüzlerce yeni reklama hayatımızın her alanında –hatta tuvaletlerde bile- maruz kalırken, kapitalist dünya kendisini bir alanda sürekli geliştiriyor! Bu alan, sermaye ve üretimleri ile birey / hedef kitle arasındaki irtibatı sağlayan iletişim araçları ve yöntemleridir.
 
Gerçekten de kapitalist dünyanın gelişim süreci aynı zamanda iletişim alanındaki inanılmaz ivmeyle doğrudan bağlantılı. Rekabet ortamı kızıştıkça, üreticiler zihinlerde daha çok yer edinmek için insan doğasını daha fazla sorguluyor, iletişimin en etkili yolunu bulmak için daha çok çaba sarfediyorlar. İzlediğimiz 10-20 saniyelik reklamlar, bir iki dakikamızı ayırdığımız gazete ilanlarının arkasında da aslında böylesine önemli bir birikim, iletişim alanında uzun soluklu çaba ve çalışmalar yatıyor.
 
Dolayısıyla bugünün dünyasında gelişim sürdükçe, tüketim çılgınlığı devam ettikçe bununla paralel olarak iletişimde yepyeni gelişmelerin yaşanması da kaçınılmaz olacaktır. Bu da kapitalizmin değer tüketen, kimliksizleştiren ve insanı sadece “talepkâr� hale getiren saldırılarını daha da sinsileştirecek, tespit edilmesini / fark edilmesini zorlaştıracaktır.
 
İşte bu nedenle kapitalizmi, kullandığı iletişim argümanlarını deşifre etmek alışverişe olan dizginleyemediğimiz arzuyu yatıştırıp, “gerektiğinden fazla� tüketmemek için hayati düzeyde önemlidir.

-Devam Edecek-

Bu Yazıyı Paylaşın

Yetinen toplumun zamanla nasıl tüketim canavarına dönüştüğünü yukarıda anlatmaya çalıştık. Aslında tüketim toplumunun doğumu, gelişimi ve olgunluğu ile birlikte bugünün bireyinde tüketim, artık hayata anlam yükleyecek kadar büyük bir değişim geçirmiştir. “Tüketiyorum, o halde varım!� sloganıyla modern dünyada her türlü arsızlığı deneyimleyen insan, aslında tüketimin doğasındaki evrime de işaret etmektedir. Tüketimi belirleyen ihtiyaçlar önceki yüzyılların insanında (daha çok) biyolojik dürtülerinin bir sonucuyken (açlık, susuzluk, örtünme gibi) bugünün insanında arzu ve istekler belirleyici konuma yükselmiştir. Pazarlama dilinde “tüketim arzuları� olarak adlandırılan bu durum, aslında tüketimin doğasının ihtiyaçtan arzulara doğru kaydığını da göstermektedir. Söz gelimi açlık içsel olarak oluşurken aslında bir eksikliği gidermeyi hedefler. Fakat örneğin burnunu estetik ameliyatla daha güzel hale getirmek istemenin içsel bir ihtiyacın sonucu olduğu söylenemez.

(Yazının birinci bölümünü okumayanlara, önce o kısmı gözden geçirmelerini tavsiye ederim. Yazının birinci bölümü için tıklayın) 
Dolayısıyla “tüketiyorum o halde varım!� insanı, medyanın popüler kültür ile sürekli zihnine fısıldadıklarını arzuya dönüştürüp, tüketimi hayata yüklediği anlamın çoğunlukla merkezine oturtur. Onun için tüketim artık başka amaçlara ulaşmak için bir yol / araç olmaktan çıkıp hedefin kendisi haline gelmiştir.
 
Tüketim Toplumuna Maslow’un Kuramından Bakmak
Abraham H. Maslow’un “İhtiyaçlar hiyerarÅŸisi”ni konu edinen bir makalesi aslında bugünün insanı ve ona sürekli popüler kültürü pazarlamaya çalışanların çıkış noktalarını anlama adına önemlidir.
 
“İhtiyaçlar Hiyerarşisi� bir piramitle insanın ihtiyaçlarını beş farklı kategoride tanımlamıştır. Buna göre içgüdüsel ihtiyaçlar (uyumak, yemek vs.) piramidin en alt katmanını oluşturmaktadır. Hemen üstündeki katman ise güvenlik ihtiyaçları ile ilgilidir. Piramidin bir üst basamağında ise sevgi ve ait olma ihtiyacı bulunmaktadır. Buna göre insan içgüdüsel ihtiyaçlarını ve güvenliğini sağlasa bile sosyal yönü gereği sevmek, sevilmek ve bir gruba / kavme ait olduğunu hissetmek istemektedir. Sevgi ve ait olma ihtiyacının hemen üzerinde ise “saygı� ihtiyacı belirmektedir. Sevmek ve sevilmek kadar önemli olan saygı duyulmayı istemek, aynı zamanda toplumda bir fert olarak tanınma, bir konum sahibi olmayı da ifade etmektedir. Piramidin en tepesinde ise ideallerini gerçekleştirme ihtiyacı vardır. Daha alt basamaklardaki ihtiyaçlarını gidererek tatmin olan birey, piramidin en tepesinde kendi varlığına anlam kazandırdığını düşündüğü hedeflerini uygulamaya çalışır.
 
Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi yazıldığı tarihte ve bugün pek çok açıdan eleştirilere hedef olsa ve insanın ihtiyaçlar dünyasını tanımlamakta aciz kaldığı ileri sürülse de aslında pratikte işe yaradığı çok açıktır. Özellikle günümüz insanının tercihler dünyasında seçimlerini “arzuları ve ihtiyaçları� çerçevesinde gerçekleştirdiğini düşünürsek, alınan kararların gerisinde yatan “asıl niyet�e Maslow’un kuramıyla dikkatleri çekebiliriz.
 
Yazının önceki bölümlerinde medyanın popüler kültürü sunuş biçiminin bir ürünü / hizmeti / bilgiyi, almaya / içselleştirmeye yönelik doğrudan mesajlar içerecek sunumlarla yetinmediğini ifade etmiştik. Popüler kültür kendini yaygınlaştırmak, başka zihinlere de sirayet edebilmek için “ihtiyaçları� doğuran duyguları hedef almaktadır. Arzular bir kez tetiklendiğinde, onu dizginleyecek birikiminiz yoksa, belki de hayatınızda hiç görmediğiniz bir ürün bir anda yaşamınızın vazgeçilmezi oluverecektir. Konunun belki de en tipik örneklerinden biri cep telefonunun yaşadığımız toplumda yaygınlaşma süreciyle ilgilidir:
 
Çok değil, yıllar önce cep telefonları bırakın ihtiyaç olmayı aklımızda bir “arzu� olarak bile yer alamıyorken, popüler kültür modern pazarlama makinesinin düğmesine dokundu. Cep telefonları önceleri bir ihtiyacı karşılıyor gibi görünürken, oluşturulan bu sanallık popüler makyajlamalarla da desteklendi. Artık telefon sahibi olmak, statüyü, saygı duyulmayı sağlayan toplumsal bir nişan olarak algılanıyordu. Saygın ve statü sahibi olmak medya tarafından biraz zenginlik, biraz çağın gereksinimlerine ayak uydurma ile özdeşleştirildiği için telefon bir anda yaygınlaşmaya başladı. İhtiyaçlar arzuları doğurması gerekirken tam tersine arzular ihtiyaçların neler olacağını belirler hale geliyordu. Ve bugün içinde yaşadığımız toplumda telefon artık vazgeçilmez bir iletişim aracı haline getirildi.
 
Tüketim toplumuna Maslow’un kuramından bakmak derken kastettiğimiz bu eleştiriye açık tezin popüler kültür tarafından nasıl tersdüz edildiğini gözler önüne sermekti. Artık günlük yaşamda seçimlerimiz belirli ihtiyaçların birbirlerini tetiklemesi ile oluşan bilinçli bir seçim ile değil, aksine Trout’un sözünü ettiği gibi garip bir kafa karışıklığı ile oluşuyor.
 
Modern bireyin endüstrileşen toplumla beraber kendi seçimlerini rafa kaldırıp, benliğini teslim ettiği kültürel iktidar büyüdükçe artık pazarlamacılar Trout gibi “öyleyse, niye onlara soralım ki?� diyorlar. İhtiyaçların ne oldukları “belirlenmeye� başladıkça da Maslow’un birbiriyle eklemli ihtiyaçlar kuramı tepeden aşağı bir gelişim sergilemeye başlıyor.
 
Tüketim Toplumunun Çağdaş Katalizörü: “Postmodernizm�
Kimyasal tepkimeyi sağlayan veya hızını değiştiren madde olarak tanımlanan “katalizör� postmodernitenin tüketim toplumuna yarattığı etkiyi çok iyi özetliyor. Gerçekten de postmodernite, tüketim toplumunun ulaşamadığı / erişemediği yerlere “ondan gibi gözükmek� marifetiyle ulaşabiliyor, daha önce kültürel iktidara direnenlerin dirençlerini tüketebiliyor.
 
Peki ama postmodernitenin tüketim toplumu ile ilişkisi nereden geliyor? Bu soruya doğru cevap verebilmek için önce postmoderniteyi anlamak gerekmektedir:
 
Mimariden edebiyata dek pek çok konuda farklı açılımlara sahip olan postmodernizm, modernizmin devamı, bir hayat biçimi olarak düşünüldüğünde kendisini konumlandırdığı noktayı anlamak çok da zor olmayacaktır. Postmodernizm aslında kendisini aşağıdaki ilkelerle çerçevelemektedir:
•Doğru yok,
•Gerçek yok,
•Sadece imgeler.
•Anlam yok,
•ve mutlak şüphe.
 
Postmodernizmi her ne kadar yukarıdaki ilkelerle anlamaya çalışsak da ona dair en büyük ipucu bu projenin nihai hedefinde gizlidir. Amerikalı filozof Richard Rorty’nin deyişiyle bu amaç “dünyayı kutsaldan arındırmaktır�. Rorty böylece postmodernitenin dışında filizlenen (veya gelenekten miras kalan) her türden üretimin “anlamsızlık� çukuruna saplanarak, kitlesel çerçevede gücünü yitireceğini belirtir. (Ziyaüddin Serdar, Postmodernizm ve Öteki, Söylem Yay. S. 8 )
 
Postmodernizm bu eksende kendisinden olmayan, ya da temel ilkeleri çerçevesinde katılım sağlamayan toplumları kendisi için en önemli hedef seçer. Bu hedefler doğal olarak ilahi gelenekleri çok daha fazla özümsemiş, bireysel ve toplumsal bazda kendi kültürlerine / kutsallarına daha çok bağlı coğrafyalardır.
 
Peki “küreselleşme�yle de bağlantılı bu yaklaşım, tüketim toplumu ile hangi çerçevede irtibatlıdır? Postmodernizmin dünyayı küresel bir köy haline getirmeye çalışmasını, yerel ölçekte beğenilerimizi, zevklerimizi yönlendirip ihtiyaçlarımızı belirlemekle uğraşan kültürel iktidarın evrensel kaynağı olarak düşünebiliriz. Öyleki bu amaca ulaşmak için bireyleri yönlendiren, onların alışkanlıklarına yön veren ne kadar değer varsa bunlar rafa kaldırılmalı, popüler kültür her mahalleye nüfuz edip etkinliğini perçinlemelidir. Böylece postmodernizm dünyayı kutsaldan arındırıp, bireyin zihninden geleneksel değerleri veya kişiliğine yön veren ilkeleri çekip çıkartırken aynı zamanda onu kapitalist saldırganlıklara karşı da korunmasız hale getirecektir.
 
Postmodernite küreselleşme sürecine hız vererek yarattığı tahribatı bugünün Türkiye’sinde gözlemlemek mümkün. Örneğin dünya kapitalist sermayesinin önemli temsilcilerinden HSBC kendisini “dünyanın yerel bankası� olarak tanımlarken aslında lokal unsurları küresel hedefleri için nasıl bir dönüşüme tabi tuttuğunun da gizlice ipuçlarını vermektedir. Ancak bu dönüşüm sürecini iyi anlamak için Coca-Cola’dan daha mükemmel bir örnek olamaz. Coca-Cola her Ramazan, Müslümanlara özgü olan değerleri alıp, kendi satış politikalarıyla harmanlamakta ve adeta kendisini de bu geleneğin bir parçası haline getirerek “bizden biri� gibi görünmeye çalışmaktadır. Böylece Coca-Cola’yı iftar sofralarında görmek yadırganmazken, küresel sermayelerin ürünleriyle dolan evlerimizde Ramazan iyiden iyiye kan kaybetmekte, anlamını yitirmektedir.
 
Sonuçta postmodernite, Anadolu insanını Fransız kültürüne, İstanbullu Mehmet Amca’yı, İngilizlerin giyim zevkine göre yeniden şekillendirirken ortaya çıkan “kültür çorbası�, bireyin asli tercihlerini unutmasını, kimliğini ve onu “o� yapanları terk ederek sanal arzuların-ihtiyaçların peşinde sermaye için kolay lokma olmasını sağlamaktadır.

-Devam Edecek-

Bu Yazıyı Paylaşın

Başlığıokuyanlar, bunun gereksiz hatta çok ağır bir itham olduğunu düşünebilirler. Öyle ya, internet yüzyılın en büyük iletişim ağı. İnsanları, ülkeleri, toplumları, kıtaları birbiriyle buluşturan, bilgi alışverişine inanılmaz hız kazandıran faydası aşikar icatların belki de en önemlisi.. Hem interneti bir kötülük aracı olarak görmek kendini geliştirememiş, medenileşmekten uzak olanların işi.. Onlar, dün Osmanlı’da matbaaya karşı çıkan, televizyon ve radyoyu gavur icadı diye etiketleyip savaş açanlar değiller miydi?

Doğrusu, internete ve diğer iletişim “araçları�na vasıta olmanın ötesinde bir anlam yüklemediğimiz sürece kötülüğün kaynağı gibi tanımlamak mantıklı görünmüyor. Ancak, “şeytan sağdan yaklaşır� ilkesiyle düşündüğümüzde bu gerçeği görüp, eleştirilerin düzeyini düşürmek çoğu kez modern dünyada bu araçların bir “kültür� taşıyıcısı olduğu gerçeğini göz ardı etmemize neden –belki de mazeret- oluyor.

İnternet, kontrol edilemez yapısının ardında, tüm dünyayı sermayeleriyle sömürgeleştiren güçlerin istediği / onayladığı ya da beklediği kültürel alt yapıyı da toplumlar arasında yaygınlaştırdığı artık açık bir gerçek. Diğer medya türlerinin aksine çok daha etkili kullanıcı odaklı yapısı, özelleştirilebilir olması da onu tüm iletişim araçları içinde en komplike ve en dikkat çekici hale getiriyor. Kumar, fuhuş, zina ve modern bireyin “özgür yaşam alanı� olarak tanımlanabilecek her türlü aşırılığı faydalarıyla beraber barındıran internet, bir işlev olarak her türlü bilgiyi içerik ayrımı yapmaksızın kullanıcılarına ulaştırıyor. Dolayısıyla internet üzerinden ulaşılan içeriğin kalitesi ve ahlaki boyutu kullanıcının taleplerine ve beklentilerine göre değişim gösteriyor. Yaşadığımız toplumda ve dünyada kullanıcının talep ve beklentilerinin de büyük ölçüde “popüler kültür�le şekillendiğini düşünürsek, devlet tarafından yapılan bir araştırmadaki “Türkiye’deki kullanıcıların %60’ı internete pornografik içerik için giriyor� tesbiti tamda yerine oturuyor.

Araçlar, kullanıcılarının taleplerine, kullanıcıların talepleri de onları kuşatan kültürel alt yapıya, inançlara ve toplumun eğilimlerine (büyük ölçüde) bağlı olduğuna göre internet gibi zararları faydasıyla doğru orantılı olan iletişim vasıtalarında bu nedenle ister istemez ön plana olumsuzlukları  çıkıyor. Böylesi durumlarda da - toptan yasaklama anlayışının bir bakıma problemi görmezden gelmek demek olduğu gerçeği bir yana – internete “gavur icadı / pislik yuvası� tepkisiyle yaklaşmak “anlaşılabilir� bir hal alıyor. İnternetin ifsada katkısı, bireyi toplumun kontrolünden ve baskısından sıyırıp kendine özel “yalan dünyaları� kurmasına fırsat tanıması karşısında insan bir an olsun bu tepkileri anlamlı / gerekli bile bulabiliyor.

Dünyanın Gerçekliğine Paralel (Sanal) Evren: İnternet

Ara ara Türkiye’nin gündemine internetle ilgili suçların düştüğünü duyuyoruz. Soygunculuk, kumar gibi bilinen ve bir bakıma toplumsal tepkinin daha az olduğu cürümlerin ötesinde çocuk hatta bebek pornosu gibi aklı başında bütün normal insanların zihinlerinde en acımasız cezayı uygulama isteğini doğuran suçlarında işlendiği bir gerçek. Artık bir doktor ya da bir işadamının kişisel bilgisayarından onbinlerce çocuk görüntüsü bir hazzın tatmini için kullanılmak gibi adice bir suçla beraber gün ışığına çıkabiliyor.

Oysa internet takip edilemeyen daha doğrusu ciddiyeti tam anlaşılamamış bir paralel evrene dönüştürülmüş durumda. Gündelik yaşamda yapmaya cesaret edilemeyen, ahlaksızlık olarak görülen veya toplumsal baskı nedeniyle uygulanamayan her türden davranış ve tatmin için internet, her nasılsa “her şeyin helalleştirildiği bir sanallık� haline dönüştürülmüş durumda.. Bugün pek çok insan bilgisayarının başında neredeyse ikinci kimliğine bürünerek, sanal dünyanın kendisine sağladığı tüm özgürlükleri kural ve vicdan dinlemez bir tavırla uygulamaya geçiriyor.

İşte tamda bu noktada Popüler kültür kavramının bireylerin zihin dünyalarında oluşturduğu yıkıma dikkat çekmek yerinde olur sanıyorum. Popüler kültür, kapitalizmin donuklaştırıp, özgüvenini sarstığı, geleceğini ve kimliğini “kitlesel tercihlere / toplumun eğilimlerine� devretmeye başlamış bireyleri makyajlayıp, aslında olmadığı ama olmak istediği sahte kimliklere büründürme misyonunu üstlenmiştir. Dizilerin süslü dünyalarına özenip o karakterlerden biri olma isteği ya da modernitenin bir biçimde idealize ettiği yaşam biçimi, kendi kimliğini oluşturamamış, popüler kültüre karşı alternatif bir duruş sergileyememiş herkesi “derinden� etkiliyor. İşte bu etkilenimler, gündelik hayatın realitesiyle uyumlu olmadığında birey, özençlerini icra edeceği sanal dünyanın kapılarını aralıyor. Gerçek hayatında halim-selim şahsiyetler internette kabadayı, gündelik yaşamında ahlakıyla tanınanlar internette pornografi avcısı haline dönüşüvermesinin başka bir açıklaması olabilir mi?

Sanıyorum, internetin paralel bir evren olarak görülebilmesinin bir nedeni / açıklaması daha var. Bu neden, yukarıda ifade ettiğim gibi kişiyi olduğundan çok farklı kimliklere büründüremese de, internetin fayda boyutuyla beraber sakıncalarını da az çok algılamış yani bir bilinç ve kimlik edinebilmişler için ciddi bir tehlike olarak ortada duruyor.

“İnterneti kurtarılmış alan ya da prensiplerin / ilkelerin işletilemediği, haramların etkisini yitirdiği bir ortam olarak tanımlamak�.

Özellikle Müslümanlar için beliren bu tehlike tamda şeytanın sağdan yaklaşma hali. Gerçek yaşamımızda asla uygulamayacağımız, haram olarak nitelediğimiz pek çok davranış sanki sanal ortamda birden helalleşiveriyor gibi davranabiliyoruz. Başkalarıyla iletişim kurarken, onlarla konuşmanın chatleşmekten temelde farklı olmadığı gerçeğini atlıyor, üslubumuzu bize yakışmayacak biçimlere sokabiliyoruz. Ya da gündelik yaşamda “bakılması haram� olanlar için gösterdiğimiz özeni (sanki internette bu yasak için ruhsat alınmış gibi) burada göstermiyoruz.  Veya –daha da tehlikelisi- haram olan, en azından tehlike boyutu çok yüksek olan ilişkileri internet üzerinden hiçbir sakınca görmeksizin sürdürebiliyoruz.

Aslında tüm bunlar modern dünyanın zihnimize sokuşturduğu “yaşamı bölümleme� prensibinin bir hediyesi. “Tanrının hakkı tanrıya, Sezarın hakkı sezara� algısı ile dini vicdanlara hapseden modernite, elbette yaşamı atomize etme noktasında bununla yetinmedi. Özel yaşam, sosyal yaşam, okul ortamı, aile ortamı ve nihayetinde gerçek yaşam – sanal dünya ayrımları ile kulağımıza “her alan başka kurallara / ilkelere sahiptir� ilkesini fısıldadı. Yaşantımızı tam olarak bölümlemesek, modern dünyanın “kulları� haline gelmiş şahsiyetlere nazaran Allah’ı yaşamımızın her alanına müdahil kılmaya çalışıyor olsak da bu şeytani fısıldayışlardan etkilenmediğimizi iddia etmek pek de gerçekçi olmayacaktır. Evet, yaşantımızda Rabbin kurallarının hüküm sürmediği alanlar yaratmıyoruz ama “sanal dünya� örneğinde olduğu gibi haramların “daha az yasak olduğu� ya da “daha az günah getirecek� ortamların varlığını uygulamalarımızla ortaya koyuyoruz. Bu düşünce, zihnimizin derinliklerine yerleştiği için sanal dünyanın gerçek yaşamın bir parçası olduğunu –çoğu kez unutup- haramlara riayet konusunda kararlılığımızı koruyamıyoruz.

İnternetteki En Büyük Zaaf: Pornografi

Özelde  Müslümanlar için ama genelde tüm internet kullanıcıları için olumsuzlukların ortak olarak yoğunlaştığı ve bir bakıma da herkesi sürüklediği nokta pornografik içeriktir. Pornografik içeriği sadece malum materyallerden ibaret olarak da düşünmemek gerekiyor. Kavramın tanımına pek uymasada müstehcen reklamlar ve siteler de pornografik içerik olarak değerlendirilebilir. Ne yazık ki internet, bizi yavaş yavaşta olsa böyle içeriklere alıştırmakta, zihnimizde “normalleştirmekte�. Artık, doğrudan bu materyallere ulaşmak istemesek de bir biçimde gördüğümüzde gerçek hayattaki tepkilerimizi göstermiyor, hatta çoğu kez engellemek için küçük tedbirler almayı dahi ihmal ediyoruz. Sadece bizim için değil, kullandığımız pc evimizdeyse ailemiz içinde büyük bir tehlike olarak beliren pornografiyle mücadele her internet kullanıcısının üzerine düşen ciddi bir sorumluluk..

Sonuç Yerine

Tüm bu yazıyı yazma nedenim aslında dün tesadüfen karşılaştığım “çocuk istismarına karşı mücadele� konulu kısa bir reklam filmine dayanıyor. Çalışma öylesine korkunç bir etkileyicilikle çocuk istismarını işlemiş ki aklıma birden yaşadığım ülkenin toplumunda yaygınlaşan bu iğrençlikle ilgili bir şeyler söyleme / yapma ihtiyacı belirdi. Ancak bunu salt interneti kötülemek veya pornografik içeriği talep edenlere sövmekle olamayacağını, internetin neden olduğu bu zaafların kökeniyle ilgili konuşmak gerektiğini hissettim..

Gerçekten de internet her ne kadar popüler kültüre eklemli modern dünyaya ait bir iletişim aracı olsa da araç olmanın ötesinde anlam taşımıyor. İnterneti korkunçlaştıran, büyük bir ifsadın parçası haline getirenler içerik üreticilerinden ve onu talep edenlerden başkası değil. Dolayısıyla internet bu haliyle, yaşadığımız şehrin sokaklarından temelde çokta farklı olmuyor. Ahlaksızlıklar, kötülükler güzellikle beraber bulunuyor. Neyi talep ediyorsak, hangi sokağa girmeyi tercih ediyorsak onunla karşılaşıyoruz. O halde interneti gündelik yaşamın dışına çıkarmak, onu salt kötülük aracı olarak görmektense ıslah etmenin, kötülüklerinden olabildiğince sakınmanın yollarını aramak en makul çözüm olarak görünüyor. Buna da önce internete olan bakışımızı değiştirerek, gerçek yaşamın bir parçası olduğu gerçeğini tekrar hatırlayarak başlamak lazım. Ve tabi ardından gerekli önlemleri alarak, pisliğin bilgisayarlarımızı ve dolayısıyla bizi kirletmesine izin vermememiz gerekiyor.

İnternette çocuk istismarı ile ilgili kısa reklam filmini izlemek için tıklayın

Pornografik İçerikten Korunmak için Kullanılan Programları incelemek için tıklayın
 

Bu Yazıyı Paylaşın

1000yıl önce Anadolu’nun herhangi bir köyünde, herhangi bir aile reisinin evininin diÄŸer bireyleriyle üzerinde düşündüğü bir tercih problemi yoktu. O, ne o gün yiyecekleri, ne yemekten sonra vakitlerini nasıl harcamaları gerektiÄŸi üzerine ne de gelecek ay yapacağı tatili nerede geçirmesinin daha iyi olacağını bu denli yoÄŸun düşünmüyordu.

(Uzunca bir süredir yazamadığımın farkındayım. Bazen ‘gerçek hayat’ın yoÄŸunluÄŸu o denli fazla oluyor ki, sanal dünyaya vakit ayırmak problem haline geliyor. DoÄŸrusu bu iyi mi kötü mü bilmiyorum. Herneyse, okuyacağınız yazı benim üzerinde bir süre çalıştığım ve Kur’an Nesli Dergisi’nin de 6. sayısında yayınlanmış epey uzun bir makale.. Oldukça uzun olduÄŸu için belirli bölümlere ayırıp öyle siteye aktarmayı uygun buldum.)

Önceleri tercihler bir problem değildi. Sorulan soruların yanıtları genellikle gayet net ve kısaydı. Bugünün modern bireyi içinse durum epey farklı. Artık önceden sorun etmediğimiz konuları düşünmek, sunulan binlerce ürün ya da hizmet arasından doğru tercihi yapmak durumundayız. Artık sadece akşama ne yiyeceğimizi değil, örneğin alacağımız etin beyaz et mi, kırmızı et mi yoksa et görünümlü mü olması gerektiğini de düşünüyor, kararlarımızı olabildiğince titizlikle gözden geçiriyoruz.

Modern çağın gereksinimlerine ayak uydurma telaşı ile atalarımızın hayatlarındaki kısmi rahatlığın ve dinginliğin arasındaki fark nedir diye sorsak, alacağımız yanıtın en özet biçimi “tercihler� olacaktır.

Peki ne oldu da bugünün modern insanı bir tercihler bataklığında kendisini kaybedercesine koşuşturmaya başladı? Devasa mağaraları andıran alışveriş merkezlerinde hangi tip makarnayı alması gerektiğini düşünmeye çalışırken onu tercihler dünyasının bu kaosuna sürükleyen süreç nasıl başladı?

Endüstrileşmiş kapitalist toplumların hikayesi aslında çok eski değildir. Pek çok açıdan tanık olduğumuz, farklı tartışmalarda defalarca sorgulanan ve eleştirilen bu kısa sayılabilecek süreç, aslında bireysel üretimin yerini “imalat�a bırakmasıyla özetlenebilir. Endüstri öncesi toplumda bireyler yaşamını kurmak, -tercihler az da olsa- yönelimlerini hayata geçirmek için mecbur oldukları özgüveni kazanmak durumundaydılar.. Üretimin çoğunlukla bireysel özveriyle bağlantılı olduğu bu dönem aynı zamanda uzmanlaşmayı ve zanaatkar olmayı da gerektiriyordu. Yer yer kırılmalar ve ülkelere / toplumlara göre değişimler gözlemlense de paralel bir çizgi üzerinde devam eden bu durum endüstriyel etkinliğin insanoğluyla tanışmasıyla büyük değişimlere maruz kaldı. Artık insanoğlu bireysel özveriyi tetikleyen, kişiyi yaptıklarındaki uzmanlığı çerçevesinde toplumun bir parçası kılan üretim dönemini aşıp, “imalat� döneminin kapılarını aralamıştı. Erkekler ve kadınlar, kitlesel çapta çalışırken, üretim araçlarını tekellerine almış patronları için de ilk ürünlerini satmaya başlamışlardı. Böylece endüstrileşmiş toplumdan önce özgüven sahibi birey, yaşam koşullarının denetimini seri üretimin ve makinenin insafına bırakmış oldu.

Gerçekte insanın yabancılaşma tarihine de ışık tutan endüstrileşme, bugün yaşadığımız toplumda çok daha fazla sorgulanırken, onu yaşamın belirleyicisi durumundan çekip çıkarmak için de pek çok farklı öneri ortaya konmakta.

Kapitalizmi; bize dayattığı yaşamı, bizden aldıklarıyla başkaları üzerinde kurduğu zulüm imparatorluklarını nasıl bertaraf ederiz? Hiç değilse bu zalimliğin ve ifsadın parçası olmaktan yakamızı nasıl kurtarırız? Milliyetçilik veya İslam gibi çeşitli hassasiyetlerle dillendirilen bu sorular şükür ki artık kitlelerde daha çok karşılık, daha fazla destek buluyor. Ancak kapitalizmin ifşasında giderek artan başarımıza rağmen onu hayatımızdan çıkarmak için gerçekçi çözümler üretemediğimiz de ortada. Herhangi bir temele dayanmayan, uygulanabilirlikten uzak veya güven vermeyen çözümlerimiz, kendisini hergün yenileyen ve gelecek için sürekli strateji geliştiren kapitalist dünya karşısında yetersiz veya tümüyle aciz kalmakta.

İşte bu yazının konusu –başlığından da anlaşıldığı gibi- tüketim toplumunun bir parçası olan bizlerin kapitalizme ve dayattığı tüketim alışkanlıklarına karşı yükselişte olan “boykot� bilincini sorgulamayı konu ediniyor. Boykotu doğru anladığımıza emin miyiz? Ya da kapitalist dünyanın kuşatıcılığı karşısında boykota yüklediğimiz anlam yeterli mi? Gibi soruların cevaplarını bu makalede aramaya çalışırken aynı zamanda arsız kapitalizmi deşifre etmeye çalışacağız.

2000’li yılların toplumu ile ilgili belki de en önemli ve en meşhur tesbit insanın “homo economicus�(1) olarak tanımlanması olmuştur. Homo Economicus yani iktisadi insan yaşamına ekonomi ile yön vermektedir. Bugünün insanı sadece nasıl bir ev satın alması gerektiği konusunda karar verirken ya da ailesini geçindirmek için para kazanmaya çalışırken ekonomiyi düşünmek yerine artık “kim olduğunu� veya “kim olmak istediğini� belirlerken de ekonomiyi etkin bir rehber haline getirmiştir. Böylece modern dünyada insan, geleceğini özgüveniyle kendi inançları üzerine kurmak yerine, ekonomik koşulların hayatının her aşamasını kuşatmasına ve şekillendirmesine izin vermiştir.

Birkaç yüz yıl öncesinde kendi değerlerini ve kişiliğini makinelerin insafına terk etmeye başlayan insan, son 30 yılda “bilgi çağının� iteklemesiyle de evrimini büyük ölçüde tamamlamıştır. Artık insan kendi kimlik arayışını içsel dünyasına yapacağı yolculuklar sırasında sonuçlandırmak yerine kişiliğini ekonomik imkanları çerçevesinde yaptığı tercihlerle ortaya koymaktadır.

Kuşkusuz insanoğlunun yabancılaşmaya bu denli hızlı sürüklenmesi anlık bir değişimle gerçekleşmemiştir. Aslında bu süreç yukarıda az da olsa değindiğimiz “endüstrileşen toplumun tarihi� ve “bilgi çağıyla� birlikte iyice azgınlaşan kapitalist dünyanın ürettiği kültürle de doğrudan ilgilidir.

Bugünün Dünyasında Popüler Bir Kavram: “Popüler Kültür�

İletişim ile ilgili önemli tesbitleri bulunan İrfan Erdoğan popüler kültürü şöyle tanımlamaktadır: “Popüler kültür, kitle kültürünün somut şekillerinden biridir. Kitle kültürü tekelci kapitalizmin hem mal hem de imajlar satışını yapan, uluslararası pazarın değişmelerine ve ihtiyaçlarına göre biçimlenip değişen, önceden-yapılmış, önceden kesilip biçilmiş, paketlenip sunulmuş bir kültürdür.� (2)

Gerçekten de popüler kültürün oluşum sürecini, aslında kitle kültürü ya da kitlesel çapta kabul görmüş beğeniler / arzular şekillendirir. Toplum tarafından benimsenen, içselleştirilen ve nihayetinde üretim sürecine katkı sunar hale getirilen kitle kültürü, aslında kültürel iktidarın bir sonucudur. Kültürel iktidar ise, bireylerin ya da grupların anlam üretme ya da diğerlerinin düşüncelerine, duygularına, anlamlarına yönelik yaşam yollarını (ya da kültür alanlarını) kurabilme becerisidir.(3) Kültürel iktidar kabaca hayatımızda “yaşama özgü kararlarımız�, “hayata bakışımız� veya “tercih politikamız� olarak nitelediğimiz seçimlerimizle ilgilidir.

Bugünün dünyasında hem kitle kültürünü hem de onun somutlaşmış sonuçlarından olan “popüler kültür�ü oluşturan “kültürel iktidar�, egemenlerin politik ve ekonomik tercihleriyle doğrudan irtibatlıdır.

Dolayısıyla bugünün popüler kültürü aynı zamanda bir tüketim kültürüdür de. Bu çerçevede günümüz dünyasında popülerleşenler [bazen istemeseler de] popüler toplumun gereği olarak tüketimi de tetiklerler. Ucuz yetenek sınavlarıyla gündemleştirilen “mankenler� , “popçular�, futbol takımları ya da bir dizi film. Hemen hepsi popüler kültürün yaşamını sürdürmesiyle izleyici/takipçi bulurken aynı zamanda düzeni ayakta tutan sermayeleri besleyecek biçimde dizayn edilmiştir. Popüler kültür böylelikle, kapitalizmin donuklaştırıp, özgüvenini sarstığı, geleceğini ve kimliğini “kitlesel tercihlere / kültüre� devretmeye başlamış bireyleri makyajlayıp, aslında olmadığı ama olmak istediği sahte kimliklere büründürür.

Sonuç olarak popüler kültür sadece zaman zaman kitlelerin beğenileriyle gündeme gelen ve bu yönüyle toplumsal eğilimleri belirlemeye yarayan basit bir kavram değildir. O, aslında onu oluşturan kitle kültürü ve onun da beslendiği kültürel iktidarın en somut ve görünür yüzüdür.

Tüketim Toplumu ve Medya

Kuşkusuz, yetinen toplumu arsızca tüketen topluma dönüştüren kültürel değişim, en büyük desteğini, son 30 yılda gelişim süreci büyük bir ivme kazanmış medya ve modern iletişim yöntemlerinden almıştır. Önce bilgisayarın bulunması ve ardından da küresel ölçekte bilgi paylaşım ağı olan internetin evlerimize girmesiyle yükselişe geçen medya, aslında tüketen toplumun hızlı evrim sürecine de ışık tutmaktadır.

Yazının başında modern insan ile 1000 yıl önceki insan arasındaki farkı en özet biçimiyle “tercihler� ile ifade edebileceğimizi belirtmiştik. Gerçekten de bugün modern birey geçmişle, hatta 50 yıl öncesiyle kıyas edilemeyecek düzeyde her türden ve her yönden tercihlerle kuşatılmış durumdadır. Bilgi edinirken kullandığımız araçlardan, evimizin ihtiyacı olan ürünlere dek hemen her alanda seçenekler şaşırtıcı derecede çoğalmıştır. Ortalama bir ailenin günlük ihtiyaçlarının önemli bir kısmı 150 kalem ürünle karşılanırken bugün sunulan üretimler yaklaşık 40.000 kalem ürün çeşidine ulaşmıştır.(4)

Modern dünyanın özgürlüğün sembolü olarak tanımladığı “tercihler� aslında kapitalist dünyanın bize dayattığı yaşam tarzının nasıl korkunç bir medya desteğine sahip olduğuna da işaret etmektedir. Medya, insanlığa sunduğu katkı ile doğru orantılı olarak modern dünyada rekabetin kapılarını sonuna kadar açmış, böylelikle acımasız kapitalizme ivme kazandırmıştır.

Ancak medyanın asıl işlevi aslında sanıldığı gibi yayınladığı reklamlar ile tüketimi popülerleştirmek değildir. Medya, aslında kültürel iktidarı besleyen, popüler kültürü yüceleştiren “özendirme� göreviyle tüketimin sürdürülmesine katkı sağlar. Son yüz yılın önemli pazarlamacılarından kabul edilen Jack Trout insanların bir ürünü neden satın aldıklarını, alışverişe çıktıkları zaman niye belli davranışları sergilediklerini şöyle anlatır: “İnsanlar çoğunlukla, gerçekte kendilerini yönlendiren güdüleri tam olarak bilmiyorlar.�(5) Trout bu kafa karışıklığının ise genellikle şu şekilde sonuçlandığını ifade eder: “Deneyimlerime dayanarak diyebilirim ki, insanlar ne istediklerini bilmezler. (Öyleyse, niye onlara soralım ki?) İnsanlar çoğu kez almaları gerektiğini düşündükleri şeyleri alırlar. Onlar bir ölçüde sürüye kapılıp giden koyunlara benzerler.(…) Pek çok insanın dört çeker bir araca gerçekten ihtiyacı var mıdır? Hayır. Eğer varsa bu tür taşıtlar neden yıllar önce yaygınlaşmadı? Moda olmadığı için.�(6)

Daha önce ifade ettiğimiz gibi modern insan tercihlerin dünyasında, özgüvenini yitirmesiyle birlikte tam anlamıyla bir kafa karışıklığı yaşamaktadır. İşte bu karmaşanın içerisinde yalnızlaşmaya doğru sürüklenen insanı yönlendiren; “genel kabul�leri, “tercih ve eğilimleri� belirleyenler, kişisel ihtiyaçlardan ziyade medya tarafından “popülerleştirilen� ler olmaktadır.

Dolayısıyla aslında medya “duygusal eğilimlere� yön vermekle meşguldür. Çünkü gerçek reklamcılık “Benim şu özelliklerdeki ürünümü al� demekten ziyade “bu ürün sana şu deneyimi yaşatacaktır / seni şu zümrenin mensubu haline getirecektir� duygusunu hissettirmektir. Medya ile üretimin her aşaması arasındaki bu irtibat, aslında iletişim gücünün birey üzerindeki etkinliğinin günümüzde nasıl belirleyici bir konuma yükseldiğini de ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak medya, kitle iletişim araçlarının kontrolünü elinde bulunduran “sermaye sahipleri� ile birlikte haberleri, bilgileri, istekleri ve ekonomik çıkarları doğrultusunda deformasyona uğratabilirler. Böylece insanların sürekli maruz kaldığı iletişim bombardımanında onları kendi kanaatlerine, düşüncelerine ve üretimlerine yönlendirip popüler kültürü popüler yapan talebi yaratabilirler.

-Devam Edecek-

Notlar

1. Ali Bulaç, Çağdaş Kavramlar ve Düzenler, İz Yay. s.31
2. İrfan Erdoğan, “Popüler Kültür� (Makale) , Güngör, N. (1999) (der.) Popüler Kültür ve Iktidar. Vadi Yay. s. 18-53.
3. Medya, İletişim Kültür, James Lull (Çev: Nazife Güngör), Vadi Yay., s. 102
4. Jack Trout, Konumlandırma Stratejileri, Optimist Yay. S. 17
5. A.g.e, s. 35