Tebliğ Nedir? Ne Değildir? -1- 01 Kasım 2007

Yenibir yazı dizisine baÅŸlıyoruz. Aslında bu çalışma, benim yaklaşık bir yıl önce üzerinde çalıştığım bir proje idi.  Bu blogunda varolma nedeni olan, tebliÄŸ yöntemlerini sorgulamayı hedefleyen yazı, çok yeni düşüncelere yer vermese de varolan tebliÄŸ algısını tekrar düşünmeyi / düşündürtmeyi hedeflemekte. Yazı, özellikle “geleneksel” algının içinde kliÅŸe söylemler nedeniyle önemi yeterince farkedilemeyen ya da ihmal edilen tebliÄŸe birde iletiÅŸim ve eÄŸitim perspektifiyle bakmanın önemini vurgulamaya çalışmakta.

1- TEBLÄ°Äž ve SORUMLULUKLARI
a) TebliÄŸ ve GerekliliÄŸi
 
Kur’an; İslam Tarihi’nde farklı birçok açıdan incelenmiş, tarihsel süreçte Müslümanların yanı sıra kendisini İslam şemsiyesi altında tanımlamayan farklı inanç ve düşünce grupları tarafından da tartışılmış ve irdelenmiştir. İslam Tarihi’nin birçok aşamasında Kur’an sadece ahlaki faktörler ve insan psikolojisinde getirdiği köklü değişimlerle dikkat çekmemiş, aynı zamanda birçok bilimsel çabayı disipline etmiş, insanlığa yepyeni ufuklar kazandırmıştır. Fakat İslam Tarihin’de Vahyin rehberliği ve Hz. Muhammed’in güzel örnekliğiyle oluşturulmuş ilk Kur’an Nesli’nden sonra gerek siyasal çıkarlar ve gerekse de islam’a karışan farklı kültürel etkenlerle onun hayatı kuşatarak vahiyle düzenlediği gerçeği gözardı edilmiştir. İslam, Emevilerle birlikte önce devlet katmanlarından ve ardından da sosyal yaşamda belirleyici / etken konumundan uzaklaştırılmıştır.
 
Bu dönemde, bozulmanın ve algı kirliliğinin yaşandığı yepyeni bir sürece tanıklık eden İslam Tarihi ve Müslüman toplum, İslam’ın en çok da sosyal yaşamdan izole edildiğini, vahyin belirleyiciliğinin yerini kültürler, mitler, felsefi üretimler ve uydurma din kaynaklarının aldığına şahit olmuşlardır. Toplumsal yaşamda belirleyiciliğini yitirdiği bir süreçte vahyin muhatapları; Kur’an’ın yeni bir toplum oluştururken ortaya koyduğu gerçekleri, getirdiği / sistemleştirdiği değerler ve eğitim / tebliğ alanındaki kurallarını, yaygınlaşan algı kirliliği içinde ya tamamiyle ihmal etmiş ya da yeterince dikkate almamıştır.
 
Bu açıdan çeşitli platformlarda zaman zaman uslubumuzun sorgulanması ile tekrar gündeme gelen tebliğ nedir? Ne değildir? Konusu, yaşamını Kur’an merkezinde düzenlemeye çalışan Müslümanların da benzer ihmalkarlıklar gösterdiğini açıkça göstermektedir. Son yıllarda Müslümanların bu alanda başlattığı çalışmalar önemli de olsa henüz yeterli ilmi düzeyi yakalayamamış ve gerektiği kadar “islami mücadeledeki önemi� vurgulanmamıştır.
 
a1) Kur’an Mesajı’nın Dönüştürücü Etkisi ve Evrensel Niteliği
 
Kur’an’ın getirdiği yaşam tarzı, vahyin ilkelerini hayatın her katmanında mutlak belirleyici ve düzenleyici olma misyonu, O’nu, indirildiği arap toplumunun döneminden ve kültürel çerçevesinden evrensel bir düzeye ulaştırmış, böylelikle tüm insanlar için doğrudan bağlayıcı ve kurtuluşa giden mutlak gerekli ilahi anahtar vasfını kazandırmıştır.
 
Bu süreçte Kur’an’ın geldiği toplum ve insanlık açısından öncelikli hedefi, insanı; yaratılış amacına uygun bir çizgiye yöneltmek için ona telkin ve tebliğde bulunmak, onu doğal şartlar ve insani gereksinimlerle baş başa kaldığı “ihtiyaçlar dünyasında� Rabbani hudutları hatırlatmak ve Mutlak kurtuluş için gereken bilinç düzeyine eriştirmek; böylelikle ona rehberlik etmek ve en nihayetinde vahiyle eğitmektir.
 
Bu aynı zamanda vahyin ilk tebliğcisi olan Resul Muhammed’in (s.a)de en öncelikli görev alanı ve peygamberliğinin mutlak amacıdır.
 
“Ey resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan onun verdiği peygamberlik görevini yerine getirmemiş olursun. Allah seni insanlardan korur. Allah, küfre batmış topluluğa kılavuzluk etmez. “
(5/ 67)
 
“Hatırlat, çünkü sen hatırlatıcısın. Sen, onlara zor kullanacak değilsin. Fakat kim yüz çevirir ve inkar ederse,
ALLAH onu en büyük ceza ile cezalandırır.� (88 / 21-24)
 
“Biz seni bir tanık, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Ki siz insanlar, ALLAH’a ve elçisine inanasınız ve O’na saygı gösteresiniz, O’nu dinleyesiniz ve sabah akÅŸam O’nu yüceltesiniz.â€? (48 / 8-9)
 
“Rabbinin yoluna bilgelikle ve güzel bir aydınlatma ile çağır. Onlarla en güzel biçimde tartış. Rabbin, yolundan sapanları ve doğru yolda olanları en iyi bilendir. Karşılık verecekseniz, size verilen karşılığın bir benzeriyle karşılık verin. Sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır.� (16 / 125-126)
 
“Seninle tartışırlarsa, “Ben ve beni izleyenler kendimizi ALLAH’a teslim ettik,” de. Kitap verilenlere ve kitap verilmeyenlere (ümmilere), “Teslim oldunuz mu,” de. Teslim olurlarsa, doÄŸruyu bulurlar. Yüz çevirirlerse, görevin sadece duyurmaktır. ALLAH kulları görür.â€? (3 / 20)
 
Resul Muhammed (s.a.v), vahy süreci olan 23 yıl boyunca tebliğe devam etmiş, Allah’ın Kur’an’la birlikte insanlara indirdiği dini/dünyevi, siyasi/sosyal, ekonomik/kültürel alanları ilgilendiren, adım adım mevcut problemleri çözecek nitelikte değerler sisteminin oluşumunu sağlamıştır. Hz. Resulullah’ın vahy kültürüyle oluşturduğu kişiliği, tebliğde kullandığı Rabbani metodoloji ve vahyin mevcut toplumun tüm değer yargılarını değiştiren / aşan yapısıyla Kur’an Mesajı, toplumun her kademesinde ciddi yankı bulmuş; ilerleyen yıllarda ilk İslam toplumunun inşa edilmesini sağlamıştır.
 
Kur’an; geldiği ve tebliğine muhatap olduğu toplumu eğitip sosyal düzlemde tarihin övgüsünü hak edecek kadar sistemleştirip değiştirmesi, başka bir değişle “insan merkezli� sosyal algıyı “Allah merkezli� dünya görüşüne dönüştürmesi, bugün batılı eğitmenlerin ve pozitivizmin toplumsal değişim için öngördüğü sürenin (örneğin leibniz’e göre toplumsal değişim sosyal katmanların her kademesine sağlıklı olarak oturması için minimum 1 asırın geçmesini gerekli görür) çok daha azında ciddi bir başarıyla sağlamıştır. Hatta ilk vahy toplumu, tüm değerler sistemi çökmüş ve kültürel bir yapıdan bile bahsetmenin zor olduğu kabilelerin içinden yükselmesi, bugün kabul edilegelen pedagojik yöntemleri şaşırtacak kadar kısa bir süreçte ve inanılmaz etkilerle olmuştur. Sadece 23 yıl içinde iki önemli kültür arasında sıkışmış bir topluluğun tüm inanç anlayışı köklü değişime uğramış, beraberinde geliştirilen yepyeni bir toplum modeliyle bugün hala örnek / ideal birliktelik olarak gösterdiğimiz bir yapı ihdas edilmiştir.
 
 
a2) Evrensel Mesaj Olan Kur’an’ın Tebliğ Gerekliliği ve Rabbani Metodolojinin Resul Muhammed’in Örnek Yaşamında Beliren Başarısı
 
Tüm düşünsel üretimler eğer belirli bir kitlenin iç dinamikleri içinde sıkışıp kalmamayı önemsiyorsa anlatılmaya, aktarılmaya ihtiyacı vardır. “Tebliğ� yani tanıtım ve eğitim faaliyetleri de İslam için gerekliliği ertelenemez en önemli unsurlardan biridir.
 
Nitekim yukarıda Resul Muhammed’in görevleri arasında zikredilen ve önemine çeşitli açılardan defalarca vurgu yapılan tebliğ, mü’minler içinde ihmal edilemeyecek temel bir görevdir.
 
“Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz: Ä°yiyi-güzeli emredersiniz, kötü ve çirkinden alıkoyarsınız, Allah’a iman edersiniz. Ehlikitap da iman etseydi, kendileri için elbette hayırlı olurdu.İçlerinde müminler vardır ama onların çokları fasıklardır.â€? (3/110)
 
“İçinizde, iyiliğe çağıran, sağduyuyu öğütleyen ve kötülükten sakındıran bir topluluk olsun. Bunlar başaranlardır.� (3/104)
 
“Böylece sizi insanlara ÅŸahit ve örnek olmanız için tam ortada bulunan bir ümmet kıldık. Peygamber de size ÅŸahit ve örnektir. Senin yöneldiÄŸin yönü, Peygambere uyanları, cayacaklardan ayırdetmek için kıble yaptık. DoÄŸrusu Allah’ın yola koyduÄŸu kimselerden baÅŸkasına bu ağır bir ÅŸeydir. Allah ibadetlerinizi boÅŸa çıkaracak deÄŸildir. DoÄŸrusu Allah insanlara ÅŸefkat gösterir, merhamet eder.â€? (2/143)
 
“İnanan erkekler ve inanan kadınlar birbirlerinin dostudur. Ä°yiliÄŸi emrederler, kötülükten menederler, namazı gözetirler, zekatı verirler, ALLAH’a ve elçisine uyarlar. Ä°ÅŸte onlara ALLAH rahmet edecektir. ALLAH Ãœstündür, Bilgedir.â€? (9/71)
 
“Kitap ehlinin hepsi bir deÄŸildir: Onlardan geceleri secdeye kapanarak Allah’ın ayetlerini okuyup duranlar vardır; bunlar Allah’a ve ahiret gününe inanır, kötülükten meneder, iyiliklere koÅŸarlar. Ä°ÅŸte onlar iyilerdendir.â€? (3/113-114)
 
 
İslam davasının birinci yüzyılında Hz. Muhammed’in (s.a.) herhangi bir siyasal ya da sosyal gücünden veya toplum üzerinde baskı oluşturacak askeri yeterliliğinden bahsetmek mümkün değildir. Fakat ne var ki Resulullah ilk yıllarda dört kişiyle başladığı mücadeleye vahyi bilginin etkileyici gücü ve vahyin gerçeklerle bütünleşen mesajının yanı sıra Kur’an’ın Müslümanlar aracılığı ile kendini topluma sunuş tarzı diyebileceğimiz tebliğ metodolojisinin önemli bir yeri vardır. Toplumsal bazda yaşanan bu değişim sürecinde Hz. Muhammed’in uyguladığı tebliğ metodları Kur’an’ın pratiği haline dönüşmüştür. Kur’an’ın rehberliğiyle şekillenerek gelişen üslup, sosyal ilişkiler, psikolojik çözümlemeler yani tebliğ stratejisi İslam’ın yarım yüzyıl içinde evrensel anlamda kabul görmesini sağlamış en önemli faktörlerden biridir.
 
Resul Muhammed’in tebliğ sürecinde Ebubekir gibi bir arap, Bilal gibi bir Habeş, Suheyb gibi bir Rum ve Selman gibi bir Farslının iman etmesinde kuşkusuz Resul’un Kur’an mesajını tebliğ etmede izlediği “Rabbani Metodolojinin� büyük etkileri vardır. İslam’ın din, dil, ırk, kültür, bölge, zaman, cinsiyet gibi tüm farklılıkları aşarak geniş bir kitleye bu mesajı etkileyici biçimde anlatmasının altında “tebliğde nasıl bir yöntem izledi?� sorusunun belirleyici cevabı yatmaktadır.
 
Resulullah’ın tebliğ sürecinde nasıl başarılı olduğunu bilmek, büyük ve farklı etnik kimliklere sahip kitleleri Kur’an mesajının kaynaştırıcı mesajına nasıl taşıdığını / tanıştırdığını öğrenmek kuşkusuz onunda tebliğine kaynaklık eden Rabbani metodolojiyi dolayısıyla Kur’an’ı incelemeyi gerekli kılmaktadır.
 
Bu açıdan Kur’an’ı doğrudan incelemek, onun sunduğu evrensel mesajı ve ideal yaşam tarzını günümüz insanlığına taşımanın yollarını netleştirmek adına önemli hatta zorunludur. Kur’an’ın tebliğ’de takip ettiği metodoloji nedir?, Toplumsal değişim alanında başarıya bu kadar kısa sürede etkili bir biçimde nasıl ulaşmıştır? Ve bunun için nasıl bir yol izlemiştir? Gibi soruların yanıtları İlahi vahyin ayetlerinde gizlidir.
 
İslam’da Davet ve Tebliğ metodolojisinin ana hatlarını, hudutlarını ve aşamalarını belirleyen Kur’an kuşkusuz bu yönüyle bulunmaz bir eğitim ve dönüşüm kitabıdır da. Fakat gerek Türkiye’de ve gerekse de diğer Müslüman ülkelerde bu sorunu derinlemesine inceleyen yayınlar görmekte zorlanmaktayız. Geçmişte bu konuyu merkeze alan kimi yazarlar olmuşsa da işin pedagojik boyutları görmezden gelinmiş, tebliğin reel yaşamda nasıl şekillenmesi gerektiği üzerine yeterince düşünülmemiştir. Evet, tebliğ İslam gerçeklerinin toplumun her kademesine ilkesel bir taviz söz konusu olmadan aktarmanın adıdır. Bu anlamda tebliğ Kur’ani mesajın insanlara ulaşması için bir araçtır asla amacın yerini tutamaz… Fakat bu gerçeğin önemiyle paralel olan bir diğer gerçek daha vardır ki o da tıpkı Resulullah’ın tebliğ metodunda yaşam bulduğu gibi insan faktörünü gözetmenin gerekliliğidir. Sonuç getirmesi için azami çaba göstermediğimiz, muhatabımızı dikkate aldığımız, onun inançlarını ve algı dünyasını net olarak okuyamadığımız bir zeminde yapılan tebliğin başarısından ne kadar umutlu olabiliriz? Dahası sorumluluğumuzun getirdiği gerekli altyapıyı oluşturmadan ve şartları tamamlamadan gerçekleştirilmiş bir eylemle “tebliğ� sorumluluğumuzu yerine getirdiğimizi nasıl söyleyebiliriz?. Rabbani metodun izlerini taşımayan, insani sınırları aşmış, amacından sapmış ya da anlaşılması tebliğcinin hatalarıyla engellenmiş bir davetin muhatap zihinde yarattığı tahribat ve olumsuz imajın sorumluluğunu nasıl üstleniriz?
 
Tüm bu kaygılar bizim “tebliğ� inanışımızı Kur’an’ın rehberliğinde tekrar sorgulamamızı gerekli kılmaktadır. Her mü’minin öğrendiği / uyguladığı vahyi gerçeklikleri öğretmekle görevli bir eğitimci olduğunu göz önünde bulundurursak bu sorgulama sürecinde Kur’an’a bir de iletişimci gözüyle bakmanın yararları daha net anlaşılabilir. Kur’an’ın tebliğ için çizdiği sınırları bilmemenin yarattığı “tebliğde dejenerasyon�un önüne geçmek adına kendi anlayışımızı;